Prolaktin nedir?
Prolaktin, beyin tabanındaki hipofiz bezinden salgılanan ve süt salgısını düzenleyen bir hormondur. Gebelik ve emzirme döneminde yükselmesi doğaldır. Kadın ve erkeklerde adet, cinsel işlev ve kemik sağlığını da etkiler.
Fizyolojik (normal) prolaktin yükselmesi
- Gebelik ve emzirme
- Meme başı uyarısı sonrası
- Yoğun stres
- Uyku (özellikle uyanma sonrası ilk 1 saat)
- Yoğun egzersiz
- Yüksek proteinli öğün sonrası
Ölçüm koşullarının etkisi
Prolaktin ölçümü kan alımından önce 30-60 dakikalık dinlenmenin ardından, sabah saatlerinde yapılmalıdır. Meme muayenesi, cinsel ilişki veya egzersiz sonrası yapılan ölçüm yüksek çıkabilir. Tek bir yüksek sonuç genellikle uygun koşullarda tekrarlanır.
Prolaktin testi nasıl değerlendirilir?
Prolaktin değerinin yüksekliği tek başına değil, klinik tabloyla birlikte yorumlanır. Belirti yoksa hafif yükseklik takip edilebilir. Belirgin yükseklik, adet düzensizliği veya galaktore varsa neden araştırılır.
İlaçlara bağlı prolaktin yüksekliği
- Antipsikotikler (haloperidol, risperidon, sülpirid vb.)
- Bazı antidepresanlar (özellikle SSRI grubu bazı ilaçlar)
- Bulantı-mide ilaçları (metoklopramid, domperidon)
- Östrojen içeren ilaçlar
- Bazı tansiyon ilaçları (verapamil, metildopa)
- Opioidler
Tiroid fonksiyon bozukluğu
Hipotiroidi (tiroid bezinin az çalışması) prolaktin yükselmesine yol açabilir. Prolaktin yüksekliği değerlendirilirken TSH tetkiki de eş zamanlı yapılır. Tiroid tedavi edildiğinde prolaktin normale dönebilir.
Böbrek ve karaciğer hastalıklarıyla ilişki
Kronik böbrek yetmezliği ve ileri karaciğer hastalığı prolaktin metabolizmasını etkileyerek yükselmeye neden olabilir.
Makroprolaktin nedir?
Prolaktin bazı kişilerde bağlayıcı proteinlere bağlı, biyolojik olarak inaktif bir form (makroprolaktin) halinde bulunabilir. Bu durum tetkikte prolaktin yüksek görünmesine yol açar; ancak klinik belirti yapmaz. Şüphede polietilen glikol (PEG) çöktürme testiyle ayrılabilir.
Prolaktinoma nedir?
Prolaktinoma, hipofiz bezinin prolaktin salgılayan iyi huylu bir tümörüdür. Boyutuna göre mikroadenom (<10 mm) veya makroadenom (≥10 mm) olarak sınıflandırılır. Kanser değildir; ancak büyük olduğunda çevre yapılara (göz sinirleri, hipofizin diğer hormon işlevleri) baskı yapabilir.
Hangi durumlarda hipofiz MR gerekir?
İlaç, gebelik, tiroid ve makroprolaktin gibi nedenler dışlandığında ve prolaktin belirgin yüksek (genellikle 100 ng/mL üzeri) ise hipofiz MR planlanabilir. Görme alanı defisiti, baş ağrısı, çift görme gibi bulgularda görüntüleme öne alınır.
Kadınlarda belirtiler
- Adet düzensizliği veya adet görmeme (amenore)
- Meme başından süt benzeri akıntı (galaktore)
- İnfertilite (kısırlık) sorunu
- Meme ağrısı ve hassasiyet
- Cinsel istekte azalma
Erkeklerde belirtiler
- Cinsel istek azalması, sertleşme problemi
- İnfertilite
- Nadiren galaktore
- Kemik yoğunluğu azalması
- Büyük tümörlerde baş ağrısı ve görme sorunları
Meme başı akıntısının prolaktin dışı nedenleri
- İntraduktal papillom (süt kanalı içinde iyi huylu ur)
- Duktal ektazi (süt kanalı genişlemesi)
- Fibrokistik meme değişiklikleri
- Meme enfeksiyonu (mastit, apse)
- Nadir olarak habis nedenler
Kanlı veya tek kanaldan gelen akıntı
Kanlı, tek memeden, tek bir kanaldan ve kendiliğinden gelen akıntı; iki taraflı süt benzeri (galaktore) akıntıdan farklı değerlendirilir. Bu tip akıntı görüntüleme (mamografi, ultrason, gerekirse duktografi/MR) ve bazen cerrahi eksizyon gerektirir.
Prolaktin meme kanserine neden olur mu?
Prolaktin ile meme kanseri arasında olası bir ilişki üzerinde çalışmalar sürmektedir. Ancak yüksek prolaktin tek başına meme kanserinin sık bir nedeni olarak kabul edilmemektedir. Prolaktin yüksekliği saptananlarda meme değerlendirmesi klinik bulguya göre planlanır.
Multidisipliner değerlendirme
Prolaktin yüksekliği ve meme başı akıntısı; genel cerrahi, endokrinoloji, kadın doğum ve radyolojinin birlikte çalıştığı bir alandır. Neden belirlendikten sonra tedavi kişiye özel planlanır.
Tedavi nedene göre nasıl değişir?
- İlaç kaynaklı yükseklik: reçeteleyen hekim ile birlikte doz ayarı veya alternatif ilaç değerlendirmesi
- Hipotiroidi: tiroid hormon tedavisi
- Makroprolaktin: klinik belirti yoksa takip yeterli olabilir
- Prolaktinoma: çoğu olguda dopamin agonisti ilaç tedavisi (kabergolin, bromokriptin), seçilmiş vakalarda cerrahi
- Meme başı akıntısı nedeni: nedene yönelik cerrahi veya izlem
Sık Sorulan Sorular
Prolaktin neden yükselir?
Tek yüksek prolaktin sonucu hastalık anlamına gelir mi?
Prolaktin testi açken mi yapılır?
Stres prolaktini yükseltir mi?
Hangi ilaçlar prolaktini yükseltebilir?
Prolaktin yüksekliği meme ağrısı yapar mı?
Prolaktin yüksekliği meme başı akıntısı yapar mı?
Her prolaktin yüksekliğinde hipofiz MR gerekir mi?
Prolaktinoma kanser midir?
Prolaktin yüksekliği meme kanseri riskini artırır mı?
Prolaktin yüksekliğinde hangi bölüme başvurulur?
Prolaktin yüksekliği olan kişi ilacını bırakmalı mıdır?
Yararlanılan Kaynaklar
- NCCN — Breast Cancer Screening and Diagnosis Guidelines
- NHS — Breast lumps, Breast pain, Breast cancer
- T.C. Sağlık Bakanlığı — Meme Kanseri Tarama Programı
- Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetlerinize uygun yaklaşım, muayene ve gerekli tetkikler sonrası belirlenir.