Prolaktin nedir, ne işe yarar?
Prolaktin (PRL), hipofiz bezinin ön lobundaki laktotrof hücreler tarafından salgılanan bir peptit hormondur. Temel görevi gebelik ve emzirme sürecinde meme bezinin gelişimi ve süt üretimini (laktasyon) sağlamaktır. Bunun yanı sıra üreme, bağışıklık ve metabolizma üzerinde de düzenleyici etkileri vardır. Prolaktin salgısı, hipotalamustan salgılanan dopamin tarafından sürekli baskılanır; dopaminin etkisini azaltan her durum prolaktin düzeyini yükseltir.
Normal prolaktin değerleri
| Grup | Yaklaşık normal aralık (ng/mL) |
|---|---|
| Yetişkin kadın (gebe değil) | 4 – 23 |
| Yetişkin erkek | 3 – 15 |
| Gebelik (3. trimester) | 200 – 500'e kadar |
| Emzirme dönemi | Geçici yükseklik fizyolojiktir |
Prolaktin yüksekliği (hiperprolaktinemi) nedir?
Hiperprolaktinemi, gebe olmayan ve emzirmeyen bir bireyde prolaktin düzeyinin laboratuvar üst sınırının üzerinde olmasıdır. Endocrine Society 2011 kılavuzu, kalıcı hiperprolaktinemiyi tek seferlik ölçümde yüksek bulunan değerin tekrar edilerek doğrulanmasıyla tanımlar. Düzey ne kadar yüksekse altta yatan nedenin tümör (özellikle prolaktinoma) olma olasılığı o kadar artar.
| Prolaktin düzeyi (ng/mL) | Olası neden |
|---|---|
| 25 – 100 | İlaç, stres, hipotiroidi, böbrek yetmezliği, mikroprolaktinoma |
| 100 – 250 | Mikroprolaktinoma, ilaç (özellikle antipsikotik) |
| >250 | Makroprolaktinoma yüksek olasılıkla |
| >500 | Makroprolaktinoma için neredeyse tanısal |
Belirtileri
Kadında
- Adet düzensizliği veya adet kesilmesi (oligomenore, amenore)
- Memeden kendiliğinden süt gelmesi (galaktore)
- Kısırlık (anovulasyon)
- Libido azalması, vajinal kuruluk
- Uzun dönemde östrojen eksikliğine bağlı kemik erimesi
Erkekte
- Cinsel istek azalması, sertleşme sorunu
- İnfertilite, sperm sayısında azalma
- Jinekomasti (meme büyümesi)
- Nadiren galaktore
- Uzun dönemde testosteron düşüklüğü ve kemik kaybı
Tümöre (prolaktinomaya) bağlı bası bulguları
- Baş ağrısı
- Görme alanı daralması (özellikle yan görüş kaybı – bitemporal hemianopsi)
- Diğer hipofiz hormon eksiklikleri
Nedenleri
Fizyolojik (hastalık dışı) nedenler
- Gebelik ve emzirme
- Stres, egzersiz, yemek sonrası geçici yükseklik
- Uyku, cinsel ilişki
- Meme başı uyarısı, göğüs duvarı travması
İlaçlara bağlı (en sık ikinci grup)
- Antipsikotikler (özellikle risperidon, haloperidol, paliperidon)
- Bazı antidepresanlar (SSRI'lar, trisiklikler)
- Bulantı ilaçları (metoklopramid, domperidon)
- Tansiyon ilaçları (metildopa, verapamil)
- Östrojen içeren doğum kontrol hapları
- Opioid ağrı kesiciler
Patolojik nedenler
- Hipofiz adenomları — prolaktinoma (mikro <10 mm, makro ≥10 mm)
- Hipotalamus-hipofiz sap basısı yapan diğer kitleler
- Birincil hipotiroidi (TRH artışı prolaktini de uyarır)
- Kronik böbrek yetmezliği
- Kronik karaciğer yetmezliği (siroz)
- Polikistik over sendromu (hafif yükseklik)
- İdiyopatik (neden bulunamayan) hiperprolaktinemi
Tanı: kan testi ve hipofiz MR
- Kan örneği aç veya tok karnına alınabilir; sabah saatlerinde, dinlenmiş halde önerilir
- Stres, meme muayenesi ve egzersiz ölçümü etkileyebilir
- Tek seferde sınırda yüksek değer için tekrar ölçüm yapılır; seri ölçümlere genellikle gerek yoktur
- Doğrulanmış kalıcı yükseklikte gebelik testi, TSH, kreatinin, karaciğer enzimleri ve hCG istenir
- Açıklanamayan kalıcı yükseklikte hipofiz MR (kontrastlı) endikedir
Makroprolaktin ve hook etkisi
Makroprolaktin, prolaktinin antikorlarla bağlanmış, biyolojik olarak inaktif büyük formudur; laboratuvarda yüksek ölçülür ancak klinik bulgu yapmaz. Belirtisi olmayan hastalarda makroprolaktin taraması (PEG çöktürme testi) önerilir. Çok büyük makroadenomlarda ise tam tersine 'hook (kanca) etkisi' nedeniyle gerçek prolaktin düzeyi olduğundan düşük ölçülebilir; bu durumda örneğin sulandırılarak tekrar çalışılması gerekir.
Tedavi: dopamin agonistleri ve cerrahi
İlaç tedavisi (birinci seçenek)
- Kabergolin: haftada 1-2 doz; etkinlik ve tolerans açısından ilk tercih
- Bromokriptin: günlük doz; gebelik planlanan olgularda uzun deneyim avantajıdır
- Tedavi prolaktin düzeyini normale getirir, tümör boyutunu küçültür ve fertiliteyi geri kazandırır
- Yan etkiler: bulantı, baş dönmesi, ortostatik hipotansiyon, ruhsal değişiklikler
Cerrahi (transsfenoidal)
- İlaca yanıtsız veya tahammülsüz prolaktinomalar
- Görmeyi tehdit eden makroadenomlarda hızlı dekompresyon gerektiğinde
- Hipofiz apopleksisi (akut kanama)
Radyoterapi
Hem ilaca hem cerrahiye dirençli, agresif veya malign tümörlerde tamamlayıcı olarak kullanılır.
Gebelik ve prolaktinoma
- Mikroprolaktinomada gebelik genellikle güvenlidir; hamilelik teyit edilince ilaç çoğunlukla kesilir
- Makroprolaktinomada gebelikte tümör büyüme riski olduğundan yakın takip gerekir
- Bromokriptin gebelikte uzun yıllar güvenle kullanılmıştır; kabergolin de giderek artan veriyle güvenli kabul edilmektedir
- Gebelik sırasında prolaktin düzeyi takibi anlamlı değildir; klinik ve gerektiğinde görme alanı incelemesi yapılır
Sık Sorulan Sorular
Yararlanılan Kaynaklar
- Melmed S et al. Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(2):273-288.
- Casanueva FF et al. Guidelines of the Pituitary Society for the diagnosis and management of prolactinomas. Clin Endocrinol (Oxf). 2006;65(2):265-273.
- Vilar L et al. Diagnosis and management of hyperprolactinemia: a review. Arch Endocrinol Metab. 2018;62(2):236-263.
- NHS — Prolactinoma
- UpToDate — Causes, presentation, and evaluation of hyperprolactinemia
- T.C. Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik
Muayene ve Değerlendirme İçin Bilgi Al
Genel cerrahi, safra kesesi ve karaciğer hastalıkları, fıtık cerrahisi, proktoloji ve kolorektal cerrahi, obezite ve metabolik cerrahi, meme hastalıkları ve tiroid/paratiroid hastalıklarında değerlendirme için Op.Dr.Gökhan ATEŞ ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetlerinize uygun yaklaşım, muayene ve gerekli tetkikler sonrası belirlenir.