Paratiroid bezleri ve parathormon (PTH)
Çoğu insanda tiroidin arkasında dört küçük paratiroid bezi bulunur. Bu bezler parathormon (PTH) salgılayarak kan kalsiyumunu, D vitamini aktivasyonunu, kemik metabolizmasını ve fosfor dengesini düzenler. PTH yükseldiğinde kemikten kalsiyum salınır, böbrekten kalsiyum tutulur ve bağırsaktan kalsiyum emilimi artar.
Paratiroid adenomu nedir?
Adenom, paratiroid bezinin iyi huylu ve genellikle tek bir odaktan büyümesidir. Primer hiperparatiroidinin %80-85 kadarının tek bez adenomundan kaynaklandığı bildirilir. Hiperplazi (birden fazla bez büyümesi) ve nadir olarak paratiroid kanseri diğer nedenlerdir.
Primer hiperparatiroidi
Primer hiperparatiroidi, paratiroid bezinin kendisinden kaynaklanan aşırı PTH salgısı sonucu ortaya çıkar. Sekonder hiperparatiroidi ise D vitamini eksikliği, kronik böbrek yetmezliği gibi durumlarda düşük kalsiyuma cevap olarak PTH'nin yükselmesidir; bu iki tablo tedavi açısından farklıdır.
Belirtiler
Günümüzde birçok hastada tanı, rutin kan testinde saptanan yüksek kalsiyum ile konur ve belirti hafiftir. Klasik belirtiler; böbrek taşı, kemik ağrıları, osteoporoz, kas güçsüzlüğü, halsizlik, kabızlık, susama, sık idrara çıkma, konsantrasyon güçlüğü ve depresif belirtilerdir. Ciddi hiperkalsemide bilinç bulanıklığı ve kalp ritim bozukluğu görülebilir.
Biyokimyasal tanı
- Serum kalsiyumu (albumine göre düzeltilmiş veya iyonize)
- PTH — kalsiyum yüksekken PTH'nin baskılanmamış veya yüksek olması tipiktir
- Fosfor (sıklıkla düşüktür)
- 25-OH D vitamini
- Kreatinin ve GFR
- 24 saatlik idrar kalsiyumu (FHH ayrımı için)
- Alkalen fosfataz ve kemik döngü belirteçleri
Ayırıcı tanı — Familyal hipokalsiürik hiperkalsemi (FHH)
FHH, tedavi gerektirmeyen ve ameliyattan fayda görmeyen genetik bir tablodur. 24 saatlik idrarda düşük kalsiyum atılımı ile ayrılır. Ameliyat kararından önce dışlanması gerekir.
Görüntülemenin amacı
Görüntüleme tanı koymak için değil, biyokimyasal tanı konduktan sonra anormal bezin yerini belirlemek ve minimal invaziv cerrahi planlamak için kullanılır. Boyunda görülen her nodül paratiroid adenomu değildir; tiroid nodülleri ile karışabilir.
Görüntüleme yöntemleri
| Yöntem | Amaç | Genel özellik |
|---|---|---|
| Boyun ultrasonografisi | Tiroid ve boyunda anormal bezin görülmesi | Uygulayıcıya bağımlıdır; tiroid nodülleriyle birlikte değerlendirilir |
| Sestamibi sintigrafisi | Aşırı çalışan paratiroid dokusunu radyofarmasötikle göstermek | Genellikle SPECT/CT ile birlikte yapılır |
| 4D BT | İnce dilim ve dinamik faz ile bez yerleşimi | Nüks ve zor lokalize olgularda faydalı |
| MR / PET | Seçilmiş vakalarda | Rutin ilk basamak değildir |
Paratiroid biyopsisi yapılır mı?
Paratiroid adenomu şüphesinde iğne biyopsisi rutin bir yaklaşım değildir. Biyopsi tümör yayılımı ve yanlış sonuç riski taşır. Tanı biyokimyasal olarak konur; görüntüleme yerleşim içindir.
Ameliyat endikasyonları
Belirti veren hastalarda esas tedavi cerrahidir. Belirtisiz hastalarda uluslararası çalışma grupları şu ölçütlerden birine sahip olanlarda ameliyat önerir:
- Serum kalsiyumu üst sınırın 1 mg/dL üzerinde
- 50 yaşın altında olmak
- T-skor -2.5 veya altı, ya da düşük travmalı kırık öyküsü
- GFR < 60 mL/dk veya böbrek taşı/nefrokalsinozis
- 24 saatlik idrar kalsiyumunda belirgin artış
- Takip zorluğu
Ameliyat teknikleri
Görüntülemede tek adenom lokalize edilebilmişse hedefe yönelik minimal invaziv paratiroidektomi uygulanır. Lokalizasyon net değilse veya çoklu bez tutulumundan şüpheleniliyorsa dört bez eksplorasyonu tercih edilir. İnce ses telleri sinirinin izlenmesi (nöromonitörizasyon) ses kısıklığı riskini azaltmaya yardımcı olur.
İntraoperatif PTH ölçümü
Anormal bez çıkarıldıktan sonra PTH'nin belirgin düşmesi (genellikle >%50 düşüş) hastalıklı dokunun çıkarıldığını destekler. Bu ölçüm cerrahi başarıyı artırmaya yardımcı olur.
Ameliyat sonrası kalsiyum
Ameliyattan sonra geçici kalsiyum düşüklüğü sık görülür; hastalar ağız çevresi karıncalanma, kas kramplarına dikkat etmelidir. Şiddetli D vitamini eksikliği veya uzun süreli belirgin PTH yüksekliği olan hastalarda 'hungry bone sendromu' (aç kemik sendromu) gelişebilir; kemiğin hızla kalsiyum çekmesi nedeniyle kalsiyum düzeyi belirgin düşer ve yoğun destek gerektirir.
Multipl endokrin neoplazi (MEN)
Genç yaşta, birden fazla bez tutulumu olan veya aile öyküsü şüpheli hastalarda MEN sendromları açısından genetik değerlendirme yapılır. Bu, hem hasta hem aile üyeleri için önemlidir.
Nüks ve takip
Uygun ameliyat sonrası kalıcı iyileşme oranı yüksektir. Bununla birlikte hastalık nadiren tekrarlayabilir; bu nedenle uzun dönem kalsiyum ve PTH takibi önerilir.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
- Kalsiyum yüksekliği saptanan her hasta
- Nedeni belirsiz osteoporoz veya kemik ağrıları
- Tekrarlayan böbrek taşı
- Nedeni belirsiz halsizlik, kabızlık, susama ve sık idrar
Sık Sorulan Sorular
Paratiroid adenomu nedir?
Paratiroid adenomu kanser midir?
Paratiroid adenomu hangi belirtileri yapar?
Paratiroid adenomu boyunda şişlik yapar mı?
Kalsiyum yüksekliği her zaman paratiroid adenomu anlamına gelir mi?
PTH yüksekliği ne anlama gelir?
Ultrasonla kesin teşhis konur mu?
Paratiroid sintigrafisi neden yapılır?
Paratiroid adenomunda biyopsi yapılır mı?
İlaçla geçer mi?
Ne zaman ameliyat edilir?
Ameliyat sonrası kalsiyum neden düşer?
Ses kısıklığı olabilir mi?
Hastanede kaç gün kalınır?
Tekrarlar mı?
Böbrek taşı paratiroid hastalığına bağlı olabilir mi?
Osteoporoz paratiroid adenomuyla ilişkili olabilir mi?
Ameliyattan sonra kemik yoğunluğu düzelir mi?
Yararlanılan Kaynaklar
- ATA (American Thyroid Association) — Thyroid Nodules and DTC Guidelines 2015
- NHS — Thyroid disease, Goitre
- AAES — Definitive Management of Primary Hyperparathyroidism Guidelines (2016)
- Fourth International Workshop on Asymptomatic Primary Hyperparathyroidism
- Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetlerinize uygun yaklaşım, muayene ve gerekli tetkikler sonrası belirlenir.